Darowski Weryha Aleksander (1815–1874), ziemianin, literat, historyk. Ur. 17 VIII w Tomaszówce w pow. uszyckim, syn Karola, dzierżawcy, następnie właściciela dóbr, marszałka szlachty pow. uszyckiego, i Katarzyny z Maszkiewiczów. Po ukończeniu szkół u pijarów na Żoliborzu w Warszawie powrócił do majątku ojca Żerdzie pod Kamieńcem. Pod wpływem ojca, interesującego się literaturą i piszącego wiersze okolicznościowe, również jak i jego przyjaciół i sąsiadów: M. Gosławskiego, S. Starzyńskiego, T. Zaborowskiego, poetów opiewających dzieje Podola, F. Kowalskiego, autora piosenek żołnierskich tudzież nie wydanych drukiem »Legend herbowych« i in., nabrał młody D. zamiłowania do literatury i historii. Odziedziczywszy w r. 1850 wraz z braćmi znaczne dobra Tetyjów w gub. kijów., spadek po Maszkiewiczach, niewiele zajmował się gospodarstwem rolnym, lecz przebywał przeważnie w Kijowie. Pisał wiersze, satyry, częstokroć zjadliwe, artykuły do dzienników i czasopism literackich, ostre polemiki. Wydał około 20 prac. Drukował je zwykle tylko w kilkudziesięciu egzemplarzach, które rozsyłał przyjaciołom. Najczęściej używał pseudonimów: Artemiusz, Mizantrop, Czomber, Duda itd. Z tego też powodu nie wszystkie jego prace, ogłoszone drukiem, są wyliczone u Estreichera, a nawet przyjaciel D-go, A. J. Rolle, wymieniając je, nie ręczy, czy spis ich jest zupełny. Zmyślał też nieraz miejsca wydania. Rolle zaznacza, iż »przyszły bibliograf będzie miał wiele troski, nim mu się uda rozgmatwać wszystkie psoty literackie D-go«. Najgłośniejszą z prac D-go był Lament skwirski (bez nazwiska autora, miejsca i roku druku), satyra wierszem napisana w r. 1859, odbita w Brukseli w r. 1862, wymierzona przeciwko zwolennikom pańszczyzny w chwili podniesienia kwestii włościańskiej w guberniach południowo-zachodnich Rosji. Wywołała ona oburzenie u przeciwników uwłaszczenia włościan – zresztą podówczas już niezbyt licznych wśród szlachty, – miała jednak na ogół powodzenie u ludzi postępowych. Kursowała też po kraju jego Relacja o starej chińskiej kronice Czin-Czi-Na przez angielskiego misjonarza L. Wery, satyra, w której pod pokrywką chińszczyzny D. chłostał czynownictwo rosyjskie na ziemiach polskich. W l. 1862–7 wydał D. kilka broszur historycznych, jak Wojna chocimska, krytyczny rozbiór pamiętnika Jakuba Sobieskiego; Pan Samuel Maszkiewicz; Samuel Łaszcz; Jeremi Wiśniowiecki. Broszura Do dziejów Ukrainy zawiera krótki rozbiór dzieła prof. Łazarewskiego, »Ukazatiel istocznikow dla izuczenia małorossijskaho kraja«, o drukach dotyczących historii Ukrainy.
W ostatnich latach życia zajmował się D. zbieraniem przysłów polskich, tyczących się nazwisk osób, rodzin i miejscowości. Ostatnią i najobszerniejszą pracę w tym przedmiocie, Przysłowia polskie, odnoszące się do nazwisk szlacheckich i miejscowości, wydano w r. 1874 w Poznaniu. D. interesował się także heraldyką. W broszurze Znaki pieczętne ruskie (Paryż 1862) rozwijał tezę, rzuconą już dawniej przez Lelewela, iż herby ruskie (na Rusi polskiej) pochodzą od głosek starosłowiańskiego alfabetu. Legendy herbowe piętnował jako »pochlebstwa dla dumy i miłości własnej tych wybranych w narodzie, którzy orędownictwem lub pieniądzmi podobne dowcipy opłacać mogli«. Paprockiego, Okolskiego i Niesieckiego nazywał »łgarzami i bałamutami«. Pragnąc widocznie wykazać, w jaki sposób tworzy się legendy herbowe, w liście do jednego ze swoich krewnych opowiedział o rzekomym podaniu familijnym, według którego protoplastą domu Darowskich »był jakiś Woysiłek albo Wasil, jeden z tej wielkiej liczby rozrodzonych książąt litewskich i ruskich, od których tysiące rodzin szlacheckich pochodzą. Potomkowie tego kniazia od jego imienia herb swój Wasilisa zawołali«. Figiel ten heraldyczny stał się w kilkadziesiąt lat po śmierci D-go przyczyną różnych bałamuctw heraldyczno-genealogicznych, ogłoszonych drukiem, o kniaziowskim pochodzeniu rodziny Weryhów-Darowskich w prostej linii od wielkiego księcia Litwy, Wojsiełka, syna sławnego Mendoga, i przysługującym jej »dynastycznym herbie starożytnej Rusi, Wasilissie«. W rzeczywistości pierwszym znanym przodkiem Aleksandra D-go był Zygmunt, nobilitowany w r. 1673 za zasługi wojenne z herbem Ślepowron.
Prócz prac wydanych drukiem pozostawił D. znaczną ilość utworów w rękopisach. Przeważna ich część nie nadaje się jednak, zdaniem Rollego, do druku »z powodu formy i treści nazbyt hulaszczej«. – D. podczas jednej ze swoich częstych podróży za granicę umarł nagle w Berlinie 18 IV 1874. Żonaty był z Antoniną z Hutorowiczów. Pozostawił syna i córkę. – Współcześni mu pisarze uznają zgodnie jego wielkie zdolności i erudycję. Kraszewski zarzuca mu jednak, iż »fantazja tylko była mu w pracy przewodnikiem«. Wójcicki ubolewa, »że pióro liczył zawsze« – według własnego wyrażenia – »jako instrument do zabawki«. Bardzo ujemnie wyraża się o D-im Bobrowski, zaznaczając m. in., iż wskutek nadużywania trunków zmarnował swój talent i swoją wiedzę, a zniszczył zdrowie. Natomiast Rolle poświęcił mu obszerne i bardzo serdeczne wspomnienia. Zaś J. Bartoszewicz tak go scharakteryzował: »Jest to jeden z najznakomitszych znawców historii narodowej; przy zdolności ogromnej znajomość rzeczy i naczytanie w nim wielkie. To jedynie szkoda, że nauką zajmuje się D. jak zabawką, gdyby się jej wyłącznie poświęcił, zostałby znakomitością wielką… Jest to zdolność wszechstronna, bo i poetycka; pisze powieści, wojuje ironią i dowcipem, poezją swoją budzi uczucia poważne i wzniosłe lub za serce żywo nas porusza (Trzej Królowie, Opowiadanie teorbanisty itd.)«.
Wizerunki: przy artykule P. Chmielowskiego w W. Enc. Il.; przy nekrologu pióra A. J. Rollego w »Kłosach« nr 468 z r. 1874 (według Rollego »portret niepodobny wcale«), fotografia w monografii dra A. Weryhy, Ród kniaziów Weryhów, W. 1937, tab. X.
Dr Antoni J. (Rolle), Aleksander Weryha Darowski, »Przew. Nauk. Lit.« 1874, II 305–25. Życiorys ten powtórzył Rolle w »Opowiadaniach Historycznych« ser. IV, t. II 385–410; Kraszewski, »Tyg. Ilustr.« 1874, XIV 10; Wójcicki K. Wł., »Bibl. Warsz.« 1874, III 337–46; Bartoszewicz J., Historia literatury polskiej, Kr. 1877, II 326; Korbut III 500; Bobrowski T., Pamiętniki, Lw. 1900 II 59–72, 221–3; Estr. I 289, 290 pod Darewskim Darowski); H. D., »Pseudonimy pisarzy polskich« Lw. 1910, 106; Słow. Geogr. XII 324, XIV 778; Vol. Leg. V 77; Boniecki; Uruski; »Mies. Herald.« W. 1938, 26–31.
Zygmunt Lasocki